Als ik het woord cultuur hoor, trek ik mijn pistool

Als ik het woord cultuur hoor, dan trek ik mijn pistool

‘Als ik het woord cultuur hoor, trek ik mijn pistool’ schijnt Hermann Göring ooit gezegd te hebben.
Natuurlijk wil ik de gemeente Uden absoluut niet vergelijken met het barbaarse regime van Göring en zijn kornuiten, maar met cultuur heeft het bestuur in onze gemeente nooit veel opgehad. Zo las ik in en officieel stuk op internet onder de titel ‘Cultureel lef en ondernemerschap’ het volgende:
‘Kunst en cultuur zijn belangrijke verbindingselementen in een veranderende gemeenschap als gevolg van de instroom van nieuwkomers/vluchtelingen. Wat met woorden niet direct uit te drukken is, kan met zang, dans en beeld vaak wel worden uitgelegd, waardoor integratie makkelijker wordt.’

Teken aan de wand

Volgens mij is dit tekenend voor hoe slordig er op bestuurlijk niveau in een dorp als Uden over kunst en cultuur wordt gedacht. Om te beginnen zijn die twee toch echt twee afzonderlijke grootheden. En wat ze dan wél gemeen hebben, is dat het zeker geen verbindingselementen zijn in de veranderende gemeenschap van tegenwoordig. Kunst niet omdat het intrinsiek z’n eigen gang gaat, ‘de allerindividueelste expressie van de allerindividueelste emotie’ volgens de dichter Willem Kloos. En cultuur is op dit moment juist het grote probleem bij de assimilatie van nieuwkomers/vluchtelingen. Veel autochtone inwoners van dit land zijn bang dat de eigen cultuur verloren gaat onder druk van de instroom van nieuwkomers.

 

Een goed stukje pantomime voor de nieuwkomers

Ook is het te bizar voor woorden dat de literatuur blijkbaar niet tot de grootheden kunst en cultuur wordt gerekend. In ieder geval niet om de integratie van die nieuwkomers te vergemakkelijken. Dat roept bij mij direct de vraag op hoe ze die nieuwkomers de Nederlandse taal willen gaan leren. Met een goed stukje pantomime en een gezellig achtergrondmuziekje?

 

We kappen d’r mee

Maar eigenlijk is het hele uitgangspunt om de gemeentelijke kunst en cultuur plannen te legitimeren met de problematiek van de nieuwkomers/vluchtelingen. Betekent dat ook dat op het moment dat die toestroom opdroogt, we in de beleidsstukken van de gemeente Uden mogen lezen: ‘Gezien het gegeven dat de instroom van nieuwkomers/vluchtelingen de laatste jaren volledig tot stilstand is gekomen, is ook de behoefte aan de verbindingselementen kunst en cultuur volledig is verdwenen. We kappen d’r mee.’

 

Wat betekent ‘cultureel lef en ondernemerschap’

En wat betekent trouwens die kop ‘Cultureel lef en ondernemerschap’. Dat je aan de ene kant Cultureel lef hebt en aan de andere kant ondernemerschap? Twee zaken die niets met elkaar van doen hebben. En dat je bijvoorbeeld kunt zeggen ‘ja, vroeger had Maarten wel cultureel lef, maar tegenwoordig heeft hij zo vreselijk veel last van z’n ondernemerschap.’ Of moeten we het juist zien als een combinatie van die twee? Cultureel lef én ondernemerschap. Dan krijg je volgens mij entertainment en dat heeft in ieder geval niets met kunst te maken. Wie daar meer van wil weten, moet maar eens lezen wat Martin Scorsese over Marvel zegt.

 

Geen idee

Weet je wat ik denk? Dat ze bij de gemeente Uden geen idee hebben wat ze er mee moeten. Niet met nieuwkomers/vluchtelingen en niet met kunst en cultuur. En dat ze het daarom maar op één hoop hebben gegooid.

 

Een fabel

Overigens is de zo-even aangehaalde uitspraak van de nazi-leider een fabel. Het werkelijke citaat luidt ‘Als ik het woord cultuur hoor, ontzeker ik mijn Browning’ en komt uit het toneelstuk ‘Schlageter’ van de auteur Hanns Johst.

Lees ook: Udens debatcentrum zoekt redactiekracht(en)!

Schrijf je in voor de nieuwsbrief!

En krijg het boek

‘zoete inval. Als in Uden de pot kookt, bloeit de vriendschap.’

cadeau.

 

Boek Zoete Inval

King Sunny Adé is geen Bob Marley…

King Sunny Adé is geen Bob Marley…Het is nu alweer zo’n 35 jaar geleden dat de popmuziek in een identiteitscrisis belandde. Disco was dood en de punk bleek toch niet zo revolutionair te zijn als sommige nog steeds denken. De elektronica begon langzamerhand de gitaren, drums en andere ‘levende’ instrumenten over te nemen en we begonnen de eerste fluorescerende lichtjes met ons mee te dragen voor die vreemde ‘house’-parties. Hiphop en rap leefde al op in de New Yorkse wijken als Brooklyn, Bronx en Staten Island, maar de echte doorbraak liet zich in de popmuziek nog een decennium op zich wachten.

 
Door Loek Borrèl

Onderhoudende muziek uit Afrika

Op zoek naar iets nieuws werd de popmuziek in het begin van de jaren tachtig vergast met muziek uit Afrika. Muziek uit Afrika? Ja, geen oerwoudklanken, trommels en stripfiguren, maar zeer onderhoudende muziek. Tientallen verschillende muzikale stromingen, van opzwepende dansmuziek uit Centraal Afrika tot hypnotiserende juju uit Nigeria. Muzikale kunstschatten, die voor het oprapen lagen.

 

Een nieuwe wereld gaat open

En ja, we kenden al een aantal Afrikaanse novelties, zoals Miriam Makeba, Fela Kuti, Hugh Masekela, misschien Manu Dibango, maar nooit was het gevoel geweest dat achter deze muzikanten honderden andere geweldenaren bleken te musiceren. En met het uitbrengen van twee simpele verzamelaars ‘Sound d’Afrique 1 & 2’ en het eerste in het westen uitgebrachte album van King Sunny Adé ‘Juju music’, bleek de hype compleet. Terwijl Sunny Adé alvast gekroond werd als de nieuwe Bob Marley, volgden in zijn voetsporen muzikale grootheden als Youssou N’Dour, Salif Keita, Thomas Mapfumo, Luambo Franco, Touré Kunda, en tientallen anderen.

 

Veel aandacht voor nieuwe kunstuitingen

Muziekkrant Oor besteedde veel aandacht aan deze ‘nieuwe’ muzikale kunstuitingen, de VPRO had op de zondagnacht twee uur over om al dat lekkers aan de luisteraar voor te schotelen, er verscheen zelfs een maandblad, dat alleen aandacht had voor Afrikaanse muziek en zelfs deze poptempel ontkwam er niet aan om een symposium te houden over Afrikaanse muziek.

 

Afrika is geen land!

Ondertussen besloot ik om in Amsterdam Afrikaanse politiek te gaan studeren en het symposium leek me wel iets om te gaan bekijken. Het bleek een chaotische discussie te worden waarbij onkunde, ongefundeerde romantiek en vooral ten toon gespreide superioriteitsgevoel naar boven kwam. Bovendien, Afrika leek dus weer één land, met één cultuur en één mensbeeld.

 

Verbonden met onafhankelijkheidsstrijd

Ik kwam erachter dat de muziek in Afrika sterk verbonden bleek met de onafhankelijkheidsstrijd, burgeroorlogen, de politieke emancipatie en ideologische machtsstructuren. Veel meer dan binnen de westerse muziek is de Afrikaanse muziek een voorzetting van de mondelinge of orale geschiedenis die de Afrikanen elkaar al eeuwenlang vertellen. Afrikaanse muziek wordt nog steeds gebruikt om mensen te waarschuwen tegen AIDS en ebola, maatschappelijke problemen, enz. Muzikanten zijn nog altijd gevaarlijke tegenstanders voor dictatoriale regimes.

 

Onderdeel van westerse muziek

Afrikaanse muziek werd in de jaren 80 een onderdeel van de westerse muziek. David Byrne van de Talking Heads maakte veelvuldig gebruik van Afrikaanse ritmes en Paul Simon doorbrak de Apartheids-boycot door zijn Graceland met Zuidafrikaanse topmusici op te nemen. De geweldige Mory Kante behaalde zelfs met zijn kora een nummer 1 positie in de hitlijsten met zijn geremixte hit ‘Yeke Yeke’.

 

Einde van een hype?

Tegelijkertijd bleek voor het snel ontevreden westerse publiek dat Afrikaanse muziek niet blijvend kon zijn. Het was een ‘hype’, leuk voor even, maar toch iets te primitief om te blijven draaien.

 

In ieder geval niet in Afrika

Voor mij blijft de Afrikaanse muziek boeien. Hoewel veel minder te verkrijgen, verschijnen er regelmatig overzichtsplaten met muziek uit Afrika. Veelal hoogst onbekende kunstschatten uit Mali, Guinée, Congo, enz. In Hertme wordt jaarlijks een festival gehouden met moderne Afrikaanse muziek. En ja, hiphop heeft ook Afrika in zijn greep gekregen. Nigeria is na de Verenigde Staten en Groot-Brittannië het land met de meest belangrijke hiphopartiesten. Toch blijft in Afrika de ‘traditionele’ moderne muziek nog veelvuldig uitgevoerd.

 

Kunstschatten

King Sunny Adé werd geen Bob Marley, Youssou N’Dour is tegenwoordig minister van cultuur in Senegal en muzikanten als Fela Kuti en Franco zijn in de jaren tachtig overleden aan AIDS. Het deert niet, we hebben de platen nog. Maar er liggen nog zoveel kunstschatten op de muziekliefhebber te wachten…

Lees ook: ‘Even over de grens: Afrika is geen land…

Wat is de waarde van ‘kunst & cultuur’ voor een gemeenschap?

Wat is de waarde van 'kunst & cultuur' voor een gemeenschap?

Wat is de waarde van ‘kunst & cultuur’ voor een gemeenschap?

 
Gastcolumn door Jan Wouda, directeur Theater Markant

 
 
We zijn tegenwoordig gewend om tegen cultuur en kunst aan te kijken als een kostenpost. Op de grote winst en verliesrekening van de maatschappij staat, in Nederland althans, altijd een vet minteken: het kost geld.

 
Het levert in ieder geval voldoende op…
In de wereld van snelle effecten en korte termijn beleidsvoering (winst moet snel, het resultaat moet vooral concreet en korte termijn) moeten de cultuur zich dubbel verantwoorden.

Ja, cultuur zonder ondersteuning van landelijke, provinciale of gemeentelijke middelen is onmogelijk. Het cultuurproduct is arbeidsintensief en daardoor duurder als een “fast consumer product” uit een lage lonenland als China. En de waarde is ook nog eens niet direct in Euro’s uit te drukken.

Cultuur moet zich verantwoorden op de toegevoegde waarde. Wat levert dat bezoek aan de Pul de bezoeker en de gemeenschap op?
Hoeveel “rijker” wordt je van een bibliotheekbezoek of een cultuurcursus bij Kunst & Co? Wat krijg ik nou precies terug voor de prijs van dat theaterkaartje bij Markant?

 

De wetenschap is hier al langer mee bezig.

Muziek beluisteren of zelf spelen helpt mensen bij hun cognitieve ontwikkeling, hun lange termijn geheugen en . Een kind dat beter gaat leren en de aanwezige intelligentie ontwikkelt, heeft een gelukkiger leven en draagt onmetelijk veel bij aan de maatschappij. Als Andre Rieu de Limburgse kinderen naar de muziekschool stuurt profiteert de hele provincie Limburg daar van.

Muziek is ook emotie. Een oud liedje raakt ons en brengt ons terug in de tijd, net als geuren. Muziek raakt emoties die we als rationele wezens vaak wat op de achtergrond houden.

 

Volwassen worden op de planken:

 

In mijn vorige theater mocht ik ooit een rondleiding geven aan een groep kinderen die met een aantal begeleiders een theater mochten bekijken. Kinderen met behoorlijk grote rugzakjes die op sociaal en financieel gebied buiten hun schuld achterop waren geraakt.
Het enige dat ik had klaar gezet was een microfoon en een technicus voor wat lichteffecten.

Toen ik met ze het podium opliep durfde de eerste een klein hallo hallo te laten klinken door de microfoon. Toen de eerste over deze drempel was ging het los. De kinderen begonnen te joelen, gekke geluiden te maken en zich in het licht eventjes die ster te voelen. Die ster waarvan ze droomden, een droom die nu even heel bereikbaar leek.

 

Nadat iedereen was uitgeraast durft het meest verlegen meisje de microfoon te pakken. Ze begint een liedje dat ze zelf bedacht heeft en dat over gepest worden gaat. Begeleiders, ik en de kinderen kijken elkaar aan om dit onverwachte hartverscheurende lied. Letterlijk

kippenvel om te zien hoe een verborgen talent kan ontluiken en kinderen zelfrespect, eigenwaarde en de durf geeft om zich weerbaar te maken en ontplooien.

 

Toneel maakt bespreekbaar

 

Toneel, film en beeldend theater maken zaken los, durven taboes en lastige thema’s te bespreken en raken meer dan andere media de kern van de zaak. Wat deden Turks Fruit, Virginia Woolf of De Verleiders (toneel over bankschandalen) met hun publiek? Bahnhof Zoo zette de soms onbereikbare jeugd aan om eens dieper na te denken over drugsgebruik, eenzaamheid.

 

Geluk is een vol theater, of een volle Pul.

 

We voelen ons goed bij goede kunst, zowel bij de moeilijker klassieke muziek als bij Andre Hazes. De ervaring van de beleving maakt al gelukkig, net als het collectief beleven van dat concert of dat stuk.

Wie een ervaringsaankoop doet, bijvoorbeeld een concertbezoek, of wie een materiele geluksaankoop doet, bijvoorbeeld parfum kopen, wie beleeft een week na de aankoop nog het geluk er van?

 

Juist, de bezoeker van de belevenis.

 

Wie kunst en cultuur zie als een kostenpost op de lokale of landelijke begroting doet er goed aan om de waarde die cultuur vertegenwoordigt niet meteen in geld uit te drukken maar eerder te kijken naar de meerwaardes zoals zo juist beschreven. Onbetaalbare ervaringen.

Overigens, ook economisch levert cultuur veel op. Werkgelegenheid, een goed woon en werk klimaat, een plaats om trots op te zijn in plaats van een stad die leeg loopt. Het voert nu te ver die opbrengst verder te kapitaliseren, dan doen we een andere keer.

Ik ben een trotse Udenaar geworden want al die faciliteiten hier en al die talenten en initiatieven zijn hier op een goed niveau aanwezig.

Lees ook: ‘Hoe kunstvriendelijk is de gemeente Uden?

Schrijf je in voor de nieuwsbrief!

En krijg het boek

‘zoete inval. Als in Uden de pot kookt, bloeit de vriendschap.’

cadeau.

 

Boek Zoete Inval

Hoe kunstvriendelijk is gemeente Uden?

Hoe kunstvriendelijk is gemeente Uden?

Hoe kunstvriendelijk is de gemeente Uden?Zondag 15 december organiseert Debatcentrum De Grens van 13.30 uur tot 16.00 uur een praatcafé in de Pul over de stand van zaken omtrent kunst & cultuur in de gemeentes Uden en Landerd. Hoe staan de gemeentes er op dit moment voor en wat mogen de burgers in de toekomst verwachten. In de column hieronder kijk ik terug hoe het er in de gemeente Uden aan toe ging in de jaren ’90 van de vorige eeuw.

Door Rob Vrolijk

In 1985 ben ik als auteur samen met acteur Ton Hendriks, decor- en kostuumontwerper Hedy Grünewald en regisseur René Jagers gestart met het theatergezelschap ONS. Met als eerste voorstelling ‘De honden in mijn hoofd’ naar leven en werk van de dichter Gerrit Achterberg.

Om wat vaart te maken met de naamsbekendheid van dat nieuwbakken gezelschap, meldden we onszelf aan voor het Grand Prix du Theatre. Een talentenwedstrijd voor semiprofessionele theatermakers die de kleine zalen bespeelden. Destijds aangeduid met het derde circuit.
De eerste selectie vond plaats tijdens één van de generale repetities in het toenmalige Udense theater De Schouw. En op basis van de beoordeling van twee theaterkenners werden we toegelaten tot de eerste ronde, die plaatsvond in het Nijmeegse O42.

 

Een veelbelovende start

Tijdens die competitie werden we – na veel geharrewar – tweede, wat betekende dat we konden deelnemen aan de finale. Die vond plaats in De Balie te Amsterdam. We werden wederom tweede en dreigden daarmee de Joop Zoetemelk van het derde theatercircuit te worden. Maar het leverde ons tevens een aantal aansprekende recensies op in vooraanstaande kranten als NRC, De Volkskrant, Telegraaf, noem maar op. De Groene Amsterdammer schreef iets in de trant van wie denkt dat enkel de varkensindustrie gedijt op het platteland rondom Uden, vergist zich want het plaatsje is ook de thuisplaats van de veelbelovende jonge theatergroep ONS. We waren kortom in één klap een bekende naam in de landelijke theaterwereld.

 

De verrassing uit Uden

In de daarop volgende jaren stelde de provincie ons met subsidies in staat om ieder jaar een productie af te leveren waarmee we vervolgens volop door het land toerden. Van Helmond tot Den Haag, van Groningen tot Nijmegen, van Amsterdam tot Den Bosch. Niet iedere productie was even succesvol als die eerste, maar we bleven met regelmaat de aandacht trekken van de landelijke dag-, week- en maandbladen. En de recensenten vonden het iedere keer weer verrassend dat wij uit Uden kwamen.

 

Het gemak van een onderkomen in Uden

Als nationaal opererend theatergezelschap, werkten wij uiteraard met acteurs uit heel Nederland en België. De vaste kern van het gezelschap echter woonde nog steeds in Uden. Daarom was het ook wel zo gemakkelijk dat de gemeente Uden ons opslagruimte ter beschikking stelde. Zodat we ‘s avonds na een voorstelling niet eerst naar Den Bosch, Eindhoven of Nijmegen hoefden te rijden om de decors en requisiten op te bergen. Dat was tevens het enige wat wij van de gemeente Uden vroegen. Opslagruimte. De financiële ondersteuning kwam volledig van de provincie.

 

Nul op het rekest

Rond 1998 besloot de gemeente Uden dat het schooltje waar wij onze theaterbenodigdheden opsloegen, moest worden afgebroken. Geen probleem, dachten wij. Ervan uitgaande dat het geen al te groot probleem kon zijn om in een andere ruimte te worden ondergebracht.
Een ernstige vergissing, zo bleek. De voor deze zaken verantwoordelijke ambtenaar maakte ons snel duidelijk dat wat hem betreft alle kunstenaars notoire lapzwansen waren met hoogmoedige pretenties en slechts één doel: het leegvreten van de subsidieruif. Hij zag geen mogelijkheden om ons ergens anders onder te brengen.

 

Dan maar naar Tilburg

Dat hadden we destijds best hoog kunnen opspelen, maar was gelukkig niet nodig. Het hele verhaal was de gemeente Tilburg ter ore gekomen en die stelden niet alleen opbergruimte beschikbaar, maar ook een uitstekend geoutilleerde oefenruimte, een kantoor en een podium voor de premières. Bovendien financierde de gemeente Tilburg de verhuizing met 10.000 gulden.

 

Een eind aan de verwondering

Vanaf dat moment was ONS een Tilburgs theatergezelschap dat later onder de naam Drieons – en zonder bovengetekende – tot 2012 spannende voorstellingen bleef maken. Maar de recensenten konden zich niet langer verwonderen over het feit dat een dergelijk vooruitstrevend theatergezelschap uit Uden kwam.

 

FF iets anders

Achteraf besef ik dat de gemeente Uden ongeveer in diezelfde periode de basis legde voor het megalomane project dat later Markant is gaan heten. Een theater waar niet kunst en cultuur leidend zijn, maar entertainment. Daar is op zich uiteraard natuurlijk niks mis mee, maar het is wel ff iets anders.

Heeft u ook ervaringen met het kunst- en cultuurbeleid van de gemeentes Uden of Lander? Deel het via de reactiemogelijkheid hieronder. Of kom op 15 december naar De Pul aan de Kapelstraat 13 in Uden om mee te praten over de onderwerp. De zaal gaat open om 13.00 uur, het ‘gesprek’ start om 13.30 uur.

Lees ook: ‘15 december praatcafé over kunst en cultuur in Uden en Landerd

Schrijf je in voor de nieuwsbrief!

En krijg het boek

‘zoete inval. Als in Uden de pot kookt, bloeit de vriendschap.’

cadeau.

 

Boek Zoete Inval

Kunst en cultuur zijn perfect geregeld in Uden

Kunst en cultuur zijn perfect geregeld in Uden

Kunst en cultuur zijn perfect geregeld in Uden! – ‘En ook voor de toekomstige Maashorst gemeente is er geen vuiltje aan de lucht.’

De gemeente Uden is dé cultuurhoofdstad van deze regio en misschien wel van heel Noordoost Brabant. ’s-Hertogenbosch niet meegerekend uiteraard; je moet niet overdrijven. Of het nu gaat om volkscultuur of professionele kunstuitingen. De gemeente Uden is toonaangevend in het stimuleren en ondersteunen van kunst en cultuur.

De culturele infrastructuur is bijna angstaanjagend breed en diep. Met faciliteiten als theater Markant, poppodium De Pul, museum Krona en Servicebioscoop Take Ten. En wat te denken van het enorme aantal festivals dat in en rond het Udense wordt georganiseerd. Dat is niet op één hand te tellen.

 

Het is hier fantastisch!

Al met al voldoende reden voor de stelling: ‘Kunst en cultuur zijn perfect geregeld in de gemeente Uden.’ Of denk je er net even anders over? En hoe gaat het er eigenlijk in Landerd aan toe. Zij ze er daar een beetje klaar voor om met ‘kunstpauselijke’ Uden samen te werken? Laat het ons weten via de onderstaande reactiemogelijkheid.

Lees ook: ‘15 december praatcafé over kunst en cultuur in Uden en Landerd

Schrijf je in voor de nieuwsbrief!

En krijg het boek

‘zoete inval. Als in Uden de pot kookt, bloeit de vriendschap.’

cadeau.

 

Boek Zoete Inval

Column Mark van de Veerdonk

Column Mark van de Veerdonk

Mark van de Veerdonk

Hebt U het Brabants Dagblad gelezen, afgelopen vrijdag? Is U ook de kop van het artikel opgevallen? “Maashorst: paddenstoelen en zwammen”.  Nou de paddenstoelen zijn inderdaad prachtig en wat betreft dat zwammen … dat ga IK nou doen. Sterkte allemaal.

Column Mark van de Veerdonk Wij zijn sahamen ohonderweg alelujaha … wij zijn sahamen ohonderweg … alheleleujahaaaa

We schrijven het jaar 2010! Het begon allemaal zo mooi: De eigenaren van de Maashorst: de Colleges, de 4 gemeenteraden én Staatsbosbeheer onderschreven het Maashorstmanifest! Samen op weg naar het grootste aaneengesloten natuurgebied van Brabant met 1 groot begrazingsgebied, van 1900 ha. in 2019 en jawel … 3500 (!?!) ha. in het jaar 2050: WOW!

‘Wij zijn samen onderweg’ naar een compleet ecosysteem met grote biodiversiteit, met ontspanning en natuurbeleving als toegevoegde maatschappelijke waarden. Peer Verkuilen had alle bestuurlijke en ambtelijke neuzen dezelfde kant ingeslagen, samen zou men de schouders eronder zetten, er kwam van de provincie 11 miljoen Essentgeld vrij, de gemeentes gaven bij elkaar ook nog ‘s 1,6 miljoen … allelujahaa!

Even terzijde, het Maashorstmanifest, ik heb het hier bij me om de beleidsmakers even te laten zien dat het MAAShorstmanifest is …en geen GRAAShorst. Hou dat vast …

In 2010 werd de MOTOR gestart, en die draaide een jaar of 5 lekker door maar liep toen langzaam vast! Jakkus! En het was ook nog ‘s tegenslag van onverwachte kant: nondejuu DE natuur ZELF sputterde tegen!
De Maashorst ligt als een hoge bult boven de rivier … dus regenwater vasthouden is hier de enige manier om de bodem vruchtbaar te laten zijn. Maar door extreme droogte in de afgelopen jaren vallen sloten en poelen droog, en wordt het paradepaardje “De WIJST” weggedrukt! Hellup! De Maashorst wordt helemaal bruin!

Loop de Karlingerweg maar ’s af, daar lag vroeger een stukje moeras … voorheen kleine meertjes … – gemeentewerkers hebben daar indertijd anderhalve maand bramen weg staan steken, – want de grote grazers vertikten het … maar wat 2 jaar terug nog een prachtig nat landschapje was … verdroogd stukje Sahel. Bah … in het waterplan had men nou NET het idee om het natuurgebied te vernatten om zo biodiversiteit te vergroten, reptielen, watervogels … Moeten er nóg meer sloten worden dichtgegooid? Nog meer stuwen bouwen? Wie gaat dat het waterschap vertellen?

Nee, het klimaat, de opwarming van de aarde blijkt een lelijke tegenvaller! Maar bleef het daar maar bij! Want ook de wilde dieren (zelluf!) deden niet wat in het Manifest stond! Jakkus!
De 11 oerrunderen stonden in 2016 … amper in de brobbelbies, … of achèrum, die Duitse stier nam een ranger op de horens, een manneke dat ook nog verplicht – in het kader van een gedragsonderzoek – net iets te dicht langs de grote hoorns fietste. Een paar weken later viel Herman, – zo heette die stier natuurlijk, Herman en ECHT geen Shogun, zo heet een Japanse Kooikarper … – Herman stierde nou zowaar op een nietsvermoedende toerist af, die gelukkig achter een stevig hek stond en NIET achter drie draadjes gladdraad afrastering, anders was in de Maashorst zelfs de eerste ecologische dooie gevallen!?

Nou, de mensen van ARK Natuurontwikkeling, verantwoordelijk voor de kudde grote grazers in de Maashorst, wisten niet hoe snel de conclusie moest worden getrokken: “Onderzoek wijst uit dat het hier gaat om een dolle stier, wiens gedrag uitzonderlijk en helaas onomkeerbaar is”, en Herman werd geslacht.
Geufde gij’t? Loopt er in Uden 1 persoon rond die daar in trapt? Tuurlijk niet. Herman beschermde zijn huisgezin als rechtgeaarde pappa! Dat zit in die dieren … dat heet NATUUR!

Het kwaad was geschied!

Maar goed, het kwaad was geschied; heel Uden op zijn achterste poten: “Zijn de wisenten wel veilig voor recreanten? Is er wel onvoldoende wetenschappelijk gedaan? Jullie kunnen wel zeggen dat Wisenten natuurlijkerwijs wat verder van de bezoekers weg blijven dan bijvoorbeeld Galloways, maar sluit je daarmee alle risico’s uit?”
De angst bleek niet geheel uit de lucht gegrepen. In natuurgebied “de Tungelroyse Beek” bij Weert en in “het Belgische Bocholt” bleek dat ze zelfs geen taurossen meer wilden!”

Hoezo, niet gevaarlijk? ARK komt wel heel snel met haar conclusies, zo was de algemene opvatting. Vorig jaar werd zelfs een echtpaar uit Zeeland door nota bene een tauros aangevallen, en die twee zijn ternauwernood aan de dood ontsnapt. Ook toen was een kort onderzoekje voor de ARK ook voldoende: “Een ranger had toevallig net die ochtend gezien dat een loslopende hond het moederdier had opgejaagd” Jaja, geleufde gijt?

De hel brak los: “Belachelijk die beesten! Moeten we dat gevaarlijke spul, … straks in 2019 loslaten in een begrazingsgebied van 1900 hectare …waar dan ook – noem ’s wat – zwangere vrouwen met kinderwagens wandelen? Weg met die torro’s en bizons!” En toen de kritiek maar bleef aanzwellen, werd er door de ARK en de Stuurgroep meteen een charmeoffensief gestart. Er werden informatie-avonden gehouden, de door Stichting natuurorganisaties de Maashorst opgeleide rangers gaven nog meer geruststellende informatie aan de bezoekers, er kwamen filmpjes van die unieke oerdieren, met veul trommels “Kom naar de Maashorst, een plek om te herkauwen!”. Er werden excursies georganiseerd, voor geïnteresseerden maar ook critici! Zelfs wij Slabroekers mochten gaan kijken hoe mooi, rustig en vooral uniek de wisenten waren …
De wisentenman van ARK, Leo Lennartz, verzekerde ons toen dat de wisenten wel degelijk los kunnen lopen in een vrij-toegankelijk recreatiegebied: “Als je respect toont voor de wisent, dan toont hij die ook voor jou, houdt minimaal 50 meter afstand! (…) En ben je per ongeluk dan toch te dichterbij, blijf dan rustig, en loop langzaam weg.” Ja, geleufde gij ‘t?

Geleufde gij ‘t?

Herman, onze Duitse stier werd onder een schuilnaam Shogun tentoongesteld. Waarom vraag je je nou af. Als hét bewijs van ecologisch gedram en bestuurlijk gestumper? Het deed in OSS in ieder geval de wenkbrauwen fronsen, zo weten we inmiddels, maar daarover straks.

De (pseudo)oplossing kwam gelukkig snel – was het, eind april 2018? Het bestuurlijk regieteam kwam – op aanvraag van de gemeenteraden in de regio met een tussenevaluatie van het inrichting- en beheerplan (IBep) van de Maashorst, uitgevoerd door een onafhankelijk bureau P2, en de belangrijkste conclusie was: – verrassing …. verrassing – We gaan DOOR met de wisenten. Vooralsnog breiden we het wengebied niet uit, zoals voorgenomen maar

DE PROEF MET DE WISENTEN STIERT DOOR!

Oké, het gedrag van de kudde t.o.v. de bezoekers zal nog eens extra worden gemonitord (mooi woord) maar – zo werd er duidelijk bij gezegd – : “De verwachting is dat excursies naar de wisenten o.l.v. een ranger een blijvende attractie waarde voor het gebied heeft”. Zegt de firma wc-eend …over wceend.

Even tussendoor mensen – Persoonlijk, vind ik het maar een vreemde hobby, het houden van Grote Grazers. Wat is dat toch? “Ja, het zijn de originele inwoners van de Maashorst! Inheemse dieren!” Oh ja, heeft hier ooit zo’n Europese Oerbizon rondgelopen? Ik zou zeggen; als we dan toch een inheems dier willen nemen, dat tot de verbeelding spreekt: waarom nemen we dan niet de tijger (die zich in de Maashorst bevind voor de laatste ijstijd 200 duizend jaar geleden) of nee 350 miljoen jaar geleden was het hier een Middelzee: Hup! Gooi een potvis af in de Maashorst. Het is maar een idee.

Waarom – zo vraag ik u af – waarom willen ze dat project Wisent in de Maashorst -kost wat kost doorzetten – ze hebben nota bene laatst nog een fijn reisje georganiseerd naar Polen om alle bestuurders van de 4 gemeenten te overtuigen!
Waarom? Is het echt omdat de 23 wisenten in de Maashorst een belangrijke bijdrage leveren aan het herstel van de soort wisent, oh zo belangrijk voor de genetische variatie?? Geleufde gij’t?

Oerrund 2.0!

Zeg, – stomme vraag hoor – maar het heeft toch niks met geld te maken, hoop ik. Want het hele taurosfokprogramma in de uiterwaarden van Keent, waar het Oerrund 2.0 moet worden ontwikkeld, van wie is dat eigenlijk. Het fokprogramma bestaat inmiddels 10 jaar, en de eigenaren, de gebiedsbeheerders Brabants Landschap en ARK Natuurontwikkeling zijn enthousiast, maar hoe zit dat eigenlijk financieel: Least de ARK de dieren aan zichzelf? Of eh …

Neuh! Het zal toch niks met geld te maken hebben … dat het allemaal maar wordt voortgezet? Want vergeet niet: Geld speelt altijd een rol in dit soort projecten: in de doelstellingen staan vergroten biodiversiteit, omvormen van landbouwgrond naar natuur en meer bezoekers bovenaan, maar er staat toch echt als doel: “in 2050, een ecosysteem dat weinig onderhoud kost.” Het is dus nota bene één van de doelstellingen! Het hele Maashorst begrazingsplan is uiteraard ook een bezuinigingsactie! Gek, maar dat hoor je dus nooit.
En nou komt de schrale aap uit de mouw:

HET GELD IS OP! De Essentruif is LEEG!
Kijk, dat is de bodem van de provinciale schatkist! Aaaaaah!
Er is de komende 4 jaar voor heel Brabant nog een klein potje van 33 miljoen voor een nattere bodem, maar wat krijgt de Maashorst daarvan is “veulste wennig”! .

Mijn idee: Ik kwam er op toen ik tijdens een Maashorstwandeling even uitrustte op een bank. En geen gewone bank, midden op Kanonsberg staat namelijk een bank, een cadeau van staatsbosbeheer, een picknickbank in de vorm van een M; namelijk de M van de Maashorst. Laat ik nou toevallig een ander bedrijf kennen dat bekend is van de M! Heren Maashorstbestuurders, ik zie hier kansen voor unieke sponsoring! de Maashorst, een plek om je tanden in te zetten! En wacht ‘s, er lopen momenteel toch nog zo’n 23 wisenten rond. Dat is best sappig vlees voor tijdens een benefiet-BBQ ten bate van de Maashorst. Is het wat?

En tot die tijd … tja, tot die tijd – dat er geen geld is om het natuurgebied normaal te onderhouden – zullen we het met die taurossen moeten doen. Want we hebben nou eenmaal grote grazers nodig, toch?

De vraag is wel HOEVEEL … Ja hoeveel precies?? Hoeveel grazers zijn nodg om de Maashorst te begrazen? Die vraag hoor je nooit! Wat is eigenlijk de gewenste graasdruk!
Een maand geleden verscheen er een artikel van een vrouw uit Nistelrode, die bang was geweest op het fietspad “langs de wilde beesten” en stelde voor om maar over de gehele lengte van alle fietspaden in de Maashorst afrastering te plaatsten. Koekoek! (Niko, zit de koekoek in de Maashorst?)
Liep ik toevallig diezelfde dag over de Udense dreef, bij die berg die Paulussen en zijn maat hebben opgeworpen bij de wisenttotem, staan daar aan beiden kanten van het hek twee groepen taurossen te grazen, met de kont op het fietspad. Komt daar een vrouwke in een scootmobiel met aan de lijn een klein teckeltje. E dat stierde op de taurossen af. Ik kon nog net roepen dat het misschien verstandig was om de teckel binnen boord te halen, want … ik heb daar echt geen duur uitvoerig gedragsonderzoek voor nodig: De grote grazers zijn vooral geïnteresseerd in honden.

En nog een vraag aan Wisentenman Leo Lennartz: Hoe moet je hemelsnaam 50 meter afstand houden, als je met je scootmobiel over een fietspad van 60 cm. breed richting een kudde grazers knottert? Omdraaien en die 4 kilometer terug richting Schaijk? Ik weet niet hoeveel mensen die beslissing nemen maar van de 100 schat ik … nul.
Het ging wonder boven wonder goed.

Maar nou dus over de graasdruk: Komtie: Ik loop dus door over de Udense dreef en kijk naar links naar het gebied achter de taurossen, tegenover het wisentgebied, het gebied waar in 1998/1999 honderden ladingen rijke landbouwgrond zijn afgeplagd en zijn weggehaald (naar de Osse stort, staat daar nou een Mariabeeld op, geloof ik). Maar op dat verschraalde gebied midden in de Maashorst, daar staan inmiddels duizenden berkjes, jonge boompjes, opschot en uitlopers … Het stond er vol mee. Nou zag ik wel 20 taurossen staan grazen, maar allemaal op nog geen 5 meter van het fietspad af. Geeneen tauros bevond zich in het opkomende berkenbos. Grazen ze wel voldoende om het gebied te onderhouden?

Grazen ze wel voldoende om het gebied te onderhouden?

Ik ben zelf wel even door het opkomend berkenbos heengelopen en zag dat bij hooguit 1 op de 50 berkjes een topje was geknakt … dat was alles.
Logische vraag: Hoe hoog moet de graasdruk zijn om straks die 1900 – of voor mij part – 3500 ha. begrazingsgebied te begrazen? Heeft iemand zich dat ooit afgevraagd … want – nogmaals, de beleidsmakers zullen mij wel weer een nikswetende roeptoeter en zwamneus vinden, en ik ben ook niet gehinderd door enige vorm van kennis over dit specifieke onderwerp – maar het lijkt mij sterk dat de voorgenomen aantallen van 50 exmoorponies, 50 taurossen en 50 wisenten straks een gebied van 3500 hectare gaan begrazen!
Deze roeptoeter zegt: UITGESLOTEN!

En sorry, beste toehoorders, er is nog meer tegenslag … want … niet alleen het klimaat, de beesten zelf, en de financiering valt wat tegen … maar ook de mensen, de gebruikers, sputteren tegen! Dat was toch ook niet afgesproken in het Manifest, wel?
Enkele jaren terug werd ineens plan IBEP – het beheers en inrichtingsplan 2015-2019 aangepast: Want in dat plan was met van alles rekening gehouden maar – tja – NIET met de gebruikers. Foutje … Het moest dus worden aangepast! Geen idee of dit kwam door het nieuw opgerichte gebruikersoverleg, waar alle gebruikers – van hondenbezitters tot menners – afgelopen winter giga hebben lopen klagen dat de Maashorst op slot zat – maar hoho rustig aan – het plan zou worden aangepast, zo werd gecommuniceerd. Met andere woorden:

Wat heeft de Belgische televisie met de Maashorst te maken?? 

“- Het BRT (wat heeft de Belgische televisie met de Maashorst te maken?? of wat? Oh, het Bestuurlijk RegieTeam …) Het BRT gaat zorgen voor een hoogwaardige routestructuur voor fietsers, mountainbikers, wandelaars ruiters en menners – en nou komtie -: deze liggen zoveel mogelijk BUITEN de natuurkern. En ieder moet zoveel mogelijk op zijn padje blijven … “
Hè … Wij moeten dus als gebruikers OP het padje blijven terwijl wat mij betreft deze plannenmakers volledig VAN het padje zijn!

En nee, het IS geen argument dat driekwart van de bezoekers geen lid zijn van de protesterende gebruikers.

Het is je reinste Paniekvoetbal van het BRT … !
“Mensen, Honden aan de lijn” (..) “want Loslopende honden verstoren al snel grondbroedende vogels, veldleeuwerik, geelgors graspieper, en ze verstoren de reeën. De das komt zomaar een dag niet meer buiten als-ie een hond heft geroken. Er zijn niet voor niks honden-uitlaatgebieden aangewezen … “ Oké, akkoord, maar waar? Er zijn echt heel weinig honden-uitlaatveldjes in de Maashorst. Ken je het OKBveld aan de Slabroekseweg, nou daarnaast mag je je hond uitlaten, maar petje af als de borden snapt … en weet waar je wel en niet de riem af mag doen. GEEN HOND SNAPT HET!

“Ruiters blij met uitdagende route!” las ik in HET Brabants Dagblad. Nee, “de ARK is blij met uitdagende route voor ruiters”! Dat had er moeten staan. Ruiters willen namelijk helemaal niet op een pad tussen rasters en hekken rijden, nee, die willen in het begrazingsgebied rijden, met het gevoel van vrijheid, juist daarom rijden ze paard!? En juist dáár is een verbod, daar zijn geen ruiterpaden, of ja, misschien eentje maar die loopt ook weer tussen de hekken, ik bedoel rasters. Want dat is wel de grootste frustratie van de gebruikers: die hekken en gladdraad. Ik kwam net nog een Slabroeker tegen die wist dat ik op deze bijeenkomst zou spreken en die zei: “Mark, wilde gij Peer Verkuilen nog ’s hartelijk bedanken vur dawwe noit mer gewoon op ons gemakske de Brobbelbies in kunnen kûrren?”

Ik snap daar eigenlijk niets van, van dat hekjesdenken van de Maashorst-heren. Is het nou zo moeilijk? Ik was vorige week in het Gelderse Wekerom , op de Ginkelse hei en de Edese hei. Daar lopen naast Schotse Hooglanders en pony’s nou ook de Spaanse Sayaguesa-runderen. Maar je kunt dat heidegebied gewoon in met je paard, zelfs menners kunnen binnen. Er zijn grote poorten die je als ruiter makkelijk open en dicht kunt doen. En je kunt dan doorrijden, dus niet dat je 50 meter verderop weer een hek en dan weer een tegenkomt, zoals bij ons.

Hekjesdenken van de Maashorst-heren

Waarom kan dat niet in de Maashorst? Ja, je hebt bordjes onbegrensd rijden, maar die staan nota bene voor een dichte afrastering. Oké, er zijn nou geloof ik 4 ingangen waar je met een paard het gebied in kunt, maar dat is veel te weinig. Van fijne vrije ruiterpaden is hier daarna geen sprake. Jongens, gooi open die handel!

En oké, als de paarden volgens de beheerders, de paden kapot lopen, laat de gebruikers dan een pas kopen, net als bij de Loonse en Drunense duinen, waarvan de opbrengst gaat naar het onderhoud van die paden. OPGELOST! En iedereen blij!

En oh ja, nog wat. Jongens, geef de Slabroekse hei terug aan de Udense bevolking: Honden, paarden, mountainbikers, hardlopers lekker door mekaar, het is de afgelopen 50 jaar NOOIT fout gegaan. En nee, er is geen hondenbezitter geweest die zijn hond in een van die poelen met shampoo heeft gewassen. Verzonnen verhaal. De salamndertjes worden daar niet bedreigd! Het is de wereld op z’n kop! waarom moeten WIJ op de bon? Nee, geef het BRT en de ARK een bon, want het afpakken van de hei van de Udense burgers, dát is diefstal! En niet andersom.
Ja, je hoort het … het zit allemaal een beetje tegen met dat Manifest: het klimaat, de stoute wisent, allemaal mopperende gebruikers … en oei, uitgerekend nou er een nieuw beheer en inrichtingsplan moet komen – is er ook nog een bestuurscrisis!
Hellup, de messentrekkers, eh … ik bedoel Oss sputtert tegen! En dan moet je uitkijken, dat snap je. Oss wil meer ruimte komen voor de recreanten en de recreatieondernemers! teveel geluisterd naar de natuurjongens, de archeologen en de hydrologen.
Oss dreigt UIT alle Maashorstberaden te stappen, Oss wil zich niet langer bezig houden met de natuurontwikkeling van de Maashorst als geheel! Hadden we verdorie net feest net feest vanwege die twee natuurbruggen, nou voor de wisent is het allemaal een brug te ver!
En aaah … nou stapt de ARK OOK nog op .. wat? In oktober al! Hoe moetta?
Tja, Peer Verkuilen gaf net al een aardige voorzet. Er moet weer “verbinding” komen tussen de bestuurders, beleidsmedewerkers en ambtenaren én het volk, de bezoekers, de boeren en de bewoners van Slabroek. Een natuurbrug! Iemand die de boel weer wat bij elkaar kan brengen …
Want er zit enorm veel wantrouwen! En dat is niet vreemd. Neem de boeren, sommigen hebben al mee dan 100 jaar hun land in het kerngebied of in de schil. Vijf jaar terug werd ARK ingeschakeld om 238 ha. veelal landbouwgrond op te kopen om er zo van de Maashorst een aaneengesloten natuurgebied te maken. Nu 5 jaar later is er zo hier en daar wel een bunder opgekocht, maar waar het nou net om te doen was, het grote landbouwgebied in het centrum van de Maashorst achter de Palmenweg, daar is nauwelijks iets opgekocht. Nee, vind je het gek, nadat ARK op het enige aangekochte stukje land een ven aanlegde en daarmee de waterhuishouding van alle aangrenzende akkers en graslanden naar zijn gootje hielp, zetten de boeren aan de Palmenweg en de Brobbelbiesweg de hakken in het zand. We verkopen NIKS meer! Basta.

De boeren aan de Palmenweg en de Brobbelbiesweg zetten de hakken in het zand!

ONDANKS de 12,6 miljoen die de ARK op zak had … is er inderdaad nauwelijks iets verkocht. En vind je het gek? ARK heeft dat toch echt verkeerd aangepakt, ben ik bang. Hier hadden ze net zoals in Limburg is gedaan een lokale bemiddelaar moeten inschakelen, die de taal van de boeren spreekt. Die er probeert samen uit te komen. Is ecologisch beheer van de percelen een tussenstap?
Hoe dan ook, misschien verzinnen ze dit nog eens ooit, want ik snap wel dat dat gebied op den duur bij de Maashorst moet worden getrokken. Zeker als je ziet dat er boeren bij zijn die hun land nu verpachten aan tuinbouwers. Funest voor de waterhuishouding van het al veel te droge natuurgebied.
Maar het wantrouwen is groot. Ook bij ons Slabroekers, die traditioneel al niet zoveel van bestuurders en de gemeente moeten hebben. Toen ik op Slabroek kwam wonen wist ik niet beter dan dat er maar 1 plan was, het Ecoplan dat – als ik de tekening op de cover van het plan mocht geloven – van de Maashorst op termijn een soort van Jurassic Park wilde maken. Valse toekomstmuziek.
Groot was onze verbazing toen we in 2008 hoorden dat de provincie in 1993 de Maashorst al had aangewezen voor de ecologische hoofdstructuur. 15 jaar daarvoor wwas dus al was besloten dat Slabroek al haar grond voor 2018 vrijwillig maar daarna verplicht te verkopen. Onteigenen dus. . Iets dat mijn huis minimaal de helft minder waard zou maken. Hoe konden we dat nou gemist hebben? Ja, van de ambtenaar buitengebioed kregen we te horen dat het indertijd toch echt op de informatiepagina van het Udens weekblad gestaan. Prima gecommuniceerd gemeente!

De Maashorst als Jurassic Park

Later hoorden we dat de Stuurgroep van de Maashorst naar het Engelse New Forest was afgereisd en er inmiddels ideeën waren om van Slabroek een soort van museumdorpje te maken, met een slagboom aan het begin van de Slabroekse weg, en edelherten en everzwijnen in onze voortuinen. Weinig mensen waren blij met de crisis in 2008, maar wij in Slabroek hebben het bier op tafel gehaald, toen Bleker een streep zette door de Ecologische Hoofdstructuur.
Maar we zijn wat dat betreft nog steeds wantrouwig: er bestaat binnen de natuurverenigingen, Natuurmonumenten een groep van mensen die nog steeds streven naar de kleine 5 in Brabant: het edelhert wild zwijn, ree, bever ..en het Wilde Zwijn. Leo Linnartz wil een schrikdraadje spannen tegen de wilde zwijnen! Hallo, issie helemaal van het padje! Afschieten die zwijnen! Ga maar ’s op de Veluwe praten …
Nee, het wantrouwen blijft groot. Het oprichten van een gebruikersoverleg en een community-clubke is een eerste stap om weer wat meer verbinding te krijgen, maar er moet iemand opstaan die de verschillende partijen weer nader tot elkaar brengt. Een verbinder. WIE?
Tja, in dat verband is het wel erg jammer dat er op deze middag niemand van de wethouders aanwezig is. En aar is de nieuwe Maashorstmanager vanmiddag, Bart van Dijk?

Column Mark van de Veerdonk We …waren toch “Saahamen onderweg allelujaaahaaa …. we waren toch sahaaamen onder …

Ja, jongens, we begonnen zo leuk in 2010 … naar de schwung is ’t er UIT. De Maashorst swingt niet meer!
Kadaverfauna … kent U die term: Plukken aan een dood beest: In veel informatieflyers en brochures van de Maashorst zie je daar tekeningetjes van .. een dooie ree met daarop tal van aaseters, insecten, vogels … kadaverfauna: Ik moest daaraan denken toen Paula van Hout mij vroeg om vandaag hier een column uit te spreken. Want zo voelt het wel een beetje: De Maashorst ligt dood op zijn rug en ik ben gevraagd om daar nog ’s lekker wat grappen uit gaan pikken … Jakkus!
Terwijl het nondekokijn toch feest zou moeten zijn: Hoera, EINDELIJK De Maashorst is één groot begrazingsgebied door twee nieuwe natuurbruggen!
En wat vind de Maashorst hier zelf van … ooit afgevraagd?
Weet je, als ik straks naar huis rij … (of nee, ik rij naar de parkeerplaats van Bernhoven en loop vanaf daar naar huis want vanwege de stikstof mogen wij Slabroekers niet meer autorijden in de buurt van een natuurgebied) … en ik loop naar huis door het gelaagde bos met steeds meer mooie loofbomen, – want petje af voor die bosomvorming, het bos van de monotone grove den is veel rijker geworden, met mooie open plekken ertussen, prachtig, en ik hoor de vogels, loop langs de nieuw aangelegde venloop door het wijstgebied, het beekdal achter bij Slabroek in en wandel vanuit het heideveld de stuifwal over naar de ouwe natte hooilanden! Dan zal ik ondanks alle tegenslagen denken … tjonge was is het HIER mooi! Hier heur ik thuis!
Ik ben Slabroeker … (al bijna 25 jaar, en weet ik hoe lang nog? Ik heb van de week een onsje gesneden kip-listeriabacterie gekocht, dus weet ik hoe lang nog), maar ik heb eergisteren besloten: Mijn laatste rustplaats wordt natuurbegraafplaats de Maashorst!
Nou woon ik BIJ de Maashorst, straks word ik zélf Maashorst … misschien komt het dan OOIT goed …

Dankjewel.

Speellijst Mark van de Veerdonk

Lees ook het verslag van deze debatmiddag