Bepalen de Russen in mei óók de uitslag van de Europese Parlementsverkiezingen?

In navolging van de presidentsverkiezingen van de VS 2016:

 

Bepalen de Russen in mei óók de uitslag van de Europese Parlementsverkiezingen?

Door Rob Vrolijk

Van 23 mei tot en met 26 mei worden de Europese Parlementsverkiezingen gehouden. In dat kader organiseert Debatcentrum de Grens op 12 mei een debat in de Pul in Uden. Nadrukkelijk geen verkiezingsdebat. We willen tijdens deze middag vooral ingaan op de vraag wat de toekomst van de EU is en of het instituut een toekomst heeft. In de aanloop naar dat debat plaatsen we op deze website van het debatcentrum analyses, bespiegelingen en opinies over dit onderwerp. In dit eerste artikel gaan we in op de vraag hoe groot en belangrijk de Russische invloed is geweest op de presidentsverkiezingen van 2016 in de VS. Daarnaast kijken we tijdens deze middag terug op de evenementen die we dit seizoen hebben georganiseerd met het debatcentrum.

Aan de vooravond van de Europese Parlementsverkiezingen in 2019 is het niet onverstandig om eens te kijken wat er misging tijdens de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2016. Niet zozeer de kwaliteit van de uitkomst – want die is toch wat die is -, maar met name de manier waarop de Russen erin slaagden om de kandidaat van hun voorkeur aan de macht te helpen. Want of het nu wel of niet met medeweten en medewerking van de kandidaat zelf is gebeurd, het is inmiddels ontegenzeggelijk bewezen dat de Russen een enorme invloed hebben uitgeoefend op de uitslag. Tegelijkertijd waren de Russen natuurlijk nooit succesvol geweest als de geesten ín de VS daar niet rijp voor waren geweest.




Gevolg van wegvallen van lokale en regionale journalistiek

Het gegeven dat de Russen erin slagen om democratische processen in de VS en in de EU [denk aan de Brexit en in Nederland het Oekraïne referendum] te ontregelen, is voor een belangrijk deel te danken aan het feit dat zowel het Amerikaanse als West-Europese medialandschap steeds meer op het Russische is gaan lijken.
Onder druk van internet – het nieuws is gratis! – en aangejaagd door de financiële crisis zijn de lokale en regionale journalistiek meer en meer onder druk komen te staan. De Russische praktijk op dit gebied laat zien wat er gebeurt als het nieuws op drift raakt. De berichtgeving in de Russische media heeft weinig te maken met de dagelijkse ervaringen van de Russische burgers. Die zijn uiterst wantrouwig en de door de Russische overheid gecontroleerde media distribueren dit vertrouwen graag buiten haar eigen landsgrenzen. Naar de VS en de EU.

 

Nieuws als entertainment

De overgebleven kwaliteitsmedia zijn gericht op een hoogopgeleid publiek en daarmee niet in staat om grote groepen laagopgeleide mensen te bedienen met de juiste informatie. Een belangrijk deel van deze groep maakt voor de nieuwsvoorziening gebruik van de gratis voorzieningen waarin het internet grossiert. In combinatie met het gegeven dat vooral negatieve berichten in algoritmische zin de meeste kliks oplevert, zijn die economisch het meest waardevol. Negatief nieuws werd amusement dat reclamegeld opleverde en dat had ook politieke consequenties.

Geen inhoudelijke politiek, maar spektakel

In Nederland hadden en hebben we Fortuyn, Wilders en recentelijk Baudet. Geen serieuze inhoudelijke politiek, maar spektakel waarbij de onlustgevoelens van de grote massa – dat het hele politieke spel al lang niet meer begrijpt – niet dempt, maar juist aanwakkert. Ten gunste van de eigen positie tijdens de verkiezingen.

 

‘Niet goed voor Amerika, wel voor CBS’

In de VS was Donald Trump de entertainment-factor die volop de gelegenheid kreeg de boel flink op stelten te zetten. De CEO van CBS verklaarde in die tijd – in aanloop naar de presidentsverkiezingen: ‘De Trump campagne is misschien niet goed voor Amerika, maar hij is wel verdraaide goed voor CBS.’ Trump noch de Russen hoefden veel geld uit te geven aan die campagne. De televisie leverde die reclame gratis. Zelfs de twitteraccounts van MSNBC, CBS en NBC noemden Trump twee keer zo vaak als Hillary Clinton.

 

Facebook als bron voor nieuwsinformatie

44% van de mensen in de VS haalde in 2016 hun nieuwsinformatie van Facebook: een internetplatform dat uit commerciële overwegingen dusdanig is ingericht dat het de gebruikers indeelt in de kleinst mogelijke eenheden die voor reclame gebruikt kunnen worden. Om op zo’n platform te verschijnen, dient het nieuws te voldoen aan een korte aandachtspanne en behoefte aan bevestiging. ‘Nieuws’ dat aanspreekt, slijt meestal een neuraal pad tussen vooroordeel en woede. En wanneer dat ‘nieuws’ iedere dag emotioneel geladen negatieve uitingen over zogenaamde ‘vijanden’ brengt, wordt het heden oneindig.




Krankzinnige verzinsels

Hoewel deze internetplatforms belangrijke Amerikaanse nieuwsdiensten werden, werden ze niet als nieuwsdienst gereguleerd. De neoliberale reflex was dat de markt dat wel weer ‘als vanzelf’ zou oplossen. Met als gevolg dat deze netwerken de meest krankzinnige verzinsels produceerden, waardoor de mensen die deze nonsens consumeerden steeds verder verwijderd raakten van de realiteit. Anderhalf jaar lang hadden de Russische geheime diensten volkomen vrij spel om de geesten van de Amerikanen te vergiftigen. Gebruik makend van de spookverhalen die toch al de ronde deden. De extreem partijdige verhalen op Fox nieuws of de rechts-radicale uitbarstingen op sites als Breitbart kregen dankzij voortdurende ondersteuning door Russische bots meer en meer bezoekers. Met Russische hulp wonnen extreemrechtse sites zoals Next News Network in zeer sterke mate aan bekendheid en invloed.

 

Pizzagate

Het meest bekende voorbeeld hiervan is pizzagate. Het begon ermee dat de Russen de e-mails van Hillary Clintons campagneleider John Podesta hackten. Podesta had contact met de eigenaar van een pizzeria. Op zich niets vreemds. Totdat Russische trollen en bots het verzinsel begonnen te verspreiden dat de menukaart een code was om kinderen te bestellen voor seks. Hillary Clinton zou deze pedofielenclub vanuit de kelder van deze pizzeria leiden.
Het zou een hilarisch verhaal zijn, ware het niet dat deze flauwekul door een grote groep Amerikanen werd geloofd. Maar het kon nog gekker. Want uiteindelijk leidde deze ranzige kletskoek ertoe dat een gewapende man de pizzeria binnendrong en een kogel afvuurde.

 

In de geest van de hedendaagse complotdenker

Twintig jaar geleden zou dit incident zijn afgedaan als een actie van een volstrekte gestoorde man. Maar in de geest van de hedendaagse complotdenker gaat de idioterie – onder aanvoering van het Russische trollenleger – gewoon verder. Zo beweerde de populaire rechtse internetactivist Jack Posobiec – die zelf overigens had meegeholpen om de leugen over Pizzagate te verspreiden – dat de schutter een door de democraten ingehuurde acteur zou zijn om het pedofielenverhaal te ontkrachten.




Beslissingsvermoeidheid

Ander voorbeeld. In één van haar door Rusland gehackte e-mails besteedde Hillary Clinton aandacht aan het fenomeen beslissingsvermoeidheid. Een term die verwijst naar het algemene gegeven dat het in de loop van de dag steeds lastiger wordt om besluiten te nemen. Een psychologische waarneming met betrekking tot de werkplek, geen ziekte. Maar de combinatie WikiLeaks, de Russische propagandazender Sputnik en de Amerikaanse complottheorie website Infowars vervormde die korte notitie tot het bewijs dat Hillary Clinton ongeneeslijk ziek was.

 

Rusland stimuleert afscheidingsbewegingen

Op een gegeven moment verscheen de Facebookpagina van een (niet bestaande) groep: Heart of Texas. Eenieder die deze pagina beter bekeek, zag direct dat het Engels in ieder geval niet de moedertaal van de schrijvers was. Het doel van deze site was geheel in overeenstemming met het Russische beleid om overal ter wereld – behalve in Rusland zelf natuurlijk – afscheiding aan te moedigen: Texas, het zuiden en Californië van de VS, Schotland van het Verenigd Koninkrijk, de Krim en Donbass van de Oekraïne, Het Verenigd Koninkrijk en iedere andere lidstaat van de EU.

 

Russische inmenging niet zien omdat je het zelf bent!

Ondanks het feit dat deze pagina overduidelijk bedrog was, had deze meer volgers dan de Facebookpagina’s van de Republikeinen én Democraten tezamen. En iedereen die de FB-pagina Heart of Texas likete, volgde of steunde, maakte zich min of meer schuldig aan de Russische inmenging in de Amerikaanse politiek. En niemand die daar ooit verantwoording voor heeft afgelegd. De reeds genoemde Jack Posobiec bijvoorbeeld was een actief volger en doorgeefluik van dergelijke verdachte bronnen. Hij maakte op een gegeven moment een film van zichzelf waarin hij beweerde dat er geen sprake was van Russische inmenging in de Amerikaanse politiek. Hij was dan ook zeer verbaasd dat een door Rusland aangestuurde twitteraccount – die hij regelmatig retweete – ‘uit de lucht werd gehaald’ vanwege de bron. Posobiec zag die Russische inmenging niet omdat hij dat zelf was.

Aan de vooravond van cruciale verkiezingen in de EU

Waarom beschrijf ik dit door Rusland bewust gecreëerde democratische ongeluk in de VS. Omdat we hier in Europa aan de vooravond staan van zeer cruciale verkiezingen in de EU. En de Russen hebben er een groot belang bij om hier dezelfde chaos te creëren als ze in de VS hebben gedaan. En voor een belangrijk deel zijn ze daar al in geslaagd met het hele Brexit verhaal. Het vreemde daarvan is dat achteraf duidelijk is geworden dat de Britten door Nigel Farrage en de zijnen – en ondersteund door de Russen – met leugens in de Brexit zijn gelokt. En nu – met de Europese Parlementsverkiezingen in het vooruitzicht – blijkt weer 25% van de Britse bevolking bereid om op zijn onlangs opgerichte partij te stemmen.

De motivatie van een failed state

Waarom zou Rusland dat willen, kun je je afvragen. Rusland is een failed state. Een kleptocratie waarin een heel klein deel van de elite zichzelf gigantisch verrijkt. Het structurele probleem van een kleptocratie is dat de voorspoed altijd blijft voorbehouden aan een zeer selecte groep mensen. De bevolking zal het nooit beter krijgen, hooguit slechter. Zo lang daar welvarende en op democratische leest geschoeide landen (de westerse democratieën) tegenover staan, blijft de kans aanwezig dat de bevolking zich gaat verzetten. En aangezien de Russische overheid niets kan doen om de eigen bevolking op een hoger plan te trekken, moet ze die ‘anderen’ zwakker maken. Rusland pakt haar eigen problemen niet aan, maar exporteert ze. Zodat de eigen bevolking het idee krijgt dat het ergens anders net zo slecht is geregeld als ‘thuis’. En het is juist het open internet – dat aanvankelijk werd gezien als een instrument waarmee de wereld in z’n geheel definitief democratisch zou worden – de westerse wereld zo kwetsbaar maakt.

Onderscheid maken tussen feiten en verlangens

Het internet streng reguleren druist uiteraard in tegen alle democratische beginselen. Maar het zou wel goed zijn voor de democratische zaak als burgers meer besef hebben wat ‘nieuws’, journalistiek’ en ‘verslaggeving’ inhouden. Vrijheid begint met burgers die onderscheid kunnen maken tussen wat wáár is en wat ze graag willen horen. Autoritaire regimes komen niet aan de macht omdat de burger dat wil, maar omdat ze het vermogen zijn kwijtgeraakt om onderscheid te maken tussen feiten en verlangens. Dat moeten wij als Europese burgers goed in de gaten houden wanneer we gaan stemmen voor het Europees Parlement.

Dit artikel is voor een belangrijk deel gebaseerd op het boek ‘De weg naar onvrijheid’ van Timothy Snyder. Lees hier een interview met auteur over onderwerp in Trouw.

Schrijf je in voor de nieuwsbrief!

En krijg het boek

‘zoete inval. Als in Uden de pot kookt, bloeit de vriendschap.’

cadeau.

 

Boek Zoete Inval